Ormiański opozycjonista zmarł w celi. UE milczy

Według Służby Więziennej Geworgian „poczuł się gorzej”, udzielono mu pierwszej pomocy, wezwano karetkę, a około godz. 8.30 jej załoga stwierdziła zgon. W osobnym zdaniu podkreślono, że 46-latek w czasie pobytu w areszcie nie zgłaszał żadnych dolegliwości. Jego adwokaci twierdzą natomiast, że lekarzy wpuszczono do celi dopiero wtedy, gdy już nie żył.

Minister sprawiedliwości Armenii Srbuhi Galian złożyła kondolencje i dodała, że „takie przypadki zdarzają się na całym świecie, także w jednostkach penitencjarnych”. Na tej samej konferencji podała liczby, które najwyraźniej miały uspokajać: w 2025 r. w armeńskich zakładach karnych odnotowano ponad dwadzieścia zgonów, w 2026 r. – tylko cztery. Jednak w tak małym systemie penitencjarnym to nie jest tylko tło, ale symptom.

Rzecznik praw człowieka wzywa do "wszechstronnego śledztwa"

11 listopada, aby zapobiec "bezpodstawnym spekulacjom", służba opublikowała chronologię sporządzoną na podstawie nagrań z kamer przed drzwiami celi. O godz. 7:37 do celi podchodzi funkcjonariusz i rozmawia z osadzonym. O godz. 7:42 pojawia się pielęgniarka, minutę później wchodzi do środka, a o godz. 7:45 wychodzi, by wezwać karetkę. O godz. 7:51 drzwi otwierają się ponownie, pielęgniarka zostaje do godz. 7:58. Załoga karetki dociera do zakładu o godz. 8:10, wchodzi do celi trzy minuty później, o godz. 8:23 wynosi Geworgiana na noszach, o 8:27 podłącza go na korytarzu do aparatu EKG i o godz. 8:33 stwierdza zgon.

Chronologia, opublikowana jako sprostowanie, w istocie potwierdza główne tezy obrony. Adwokaci Geworgiana oświadczyli, że gdy ten poczuł się źle, przyszedł do niego nie lekarz, lecz felczer; że karetki nie wezwano na czas; że pomocy lekarskiej ani nie udzielono, ani nie zapewniono do niej dostępu. Lekarzy, jak stwierdzili, „wpuszczono do zakładu w praktyce już po śmierci”. Z własnej tabeli Ministerstwa Sprawiedliwości wynika, że od zgłoszenia problemów zdrowotnych do przyjazdu karetki minęło ponad pół godziny, a do podłączenia aparatu EKG – pięćdziesiąt minut.

Co działo się w celi przez te pięćdziesiąt minut i jak 46-letni mężczyzna, który w areszcie nie zgłaszał żadnych dolegliwości, w ciągu godziny przeszedł drogę od rozmowy przy drzwiach celi do noszy? Tego nagranie z korytarza nie wyjaśnia.

Komitet Śledczy Armenii wszczął postępowanie karne i zlecił ekspertyzę sądowo-lekarską. Rzeczniczka praw człowieka Anahit Manasian wszczęła własne postępowanie wyjaśniające. Państwo – przypomniała Manasian – ma obowiązek przeprowadzić „wszechstronne, pełne i obiektywne śledztwo”. Ostateczna przyczyna śmierci zostanie ustalona po zakończeniu badań sądowo-lekarskich.

Geworgiana zatrzymano 21 października – wraz z trzynastoma innymi członkami i sympatykami Silnej Armenii, po przeszukaniach w biurze partii w Stepanawanie. Następnego dnia Komitet Antykorupcyjny Armenii poinformował, że wobec dziesięciu z nich zastosowano tymczasowe aresztowanie lub areszt domowy.

Zarzut: przekupstwo wyborcze popełnione w grupie. Według śledczych Geworgian przekazał pieniądze kilkudziesięciu wyborcom pod warunkiem, że zagłosują na Silną Armenię. Nie przyznał się do winy. Tego samego dnia sąd zastosował wobec niego dwumiesięczne tymczasowe aresztowanie.

Odpowiedzialność spoczywa „nie tylko na tym, kto zlecił jego aresztowanie, i na tym, kto wydał postanowienie o tymczasowym aresztowaniu”, przypomniała Kristine Wardanian, deputowana Bloku Armenia, ale też „na wszystkich, którzy wyśmiewają problemy zdrowotne ludzi”. Gdy stan oskarżonego jest wyśmiewany, a dowody medyczne odrzucane – mówiła – zatrzymani zaczynają „unikać mówienia o swoich problemach zdrowotnych z obawy, że wywołają złe wrażenie. I właśnie to się dzieje”.

1 września 71-letniego byłego ministra finansów Gagika Chaczatriana, cierpiącego na ciężką chorobę kręgosłupa, wyniesiono z domu na noszach. Według jego adwokatów przewieziono go najpierw do śledczych, potem do sądu, a rano, po nocnym posiedzeniu, zastosowano wobec niego dwumiesięczne tymczasowe aresztowanie. Po śmierci Geworgiana siły opozycyjne we wspólnym oświadczeniu obarczyły odpowiedzialnością partię rządzącą i wymiar sprawiedliwości. „Cała odpowiedzialność za śmierć Arsena Geworgiana spoczywa na Paszynianie i jego władzy” – oskarżyły wprost premiera Armenii.

Aresztowanie Geworgiana nie było odosobnionym przypadkiem – było częścią kampanii, która trwa od lata 2025 r. i o której europejskie stolice konsekwentnie milczą. 6 czerwca, w przeddzień wyborów, wszczęto postępowania przeciwko sześciu kandydatom Silnej Armenii, a co najmniej czterech trafiło do aresztu. Blok i tak zajął drugie miejsce z wynikiem 23 proc. głosów. Dwanaście dni później – w dniu, w którym partia zwróciła się do Sądu Konstytucyjnego Armenii o unieważnienie wyników – aresztowano dwóch kolejnych jej kandydatów. 6 lipca do aresztu trafił lider Kwitnącej Armenii, oligarcha Gagik Carukian, 25 sierpnia – prorosyjski były prezydent (1998–2008) Robert Koczarian wraz z synem.

Od 14 lutego toczy się postępowanie karne przeciwko zwierzchnikowi Ormiańskiego Kościoła Apostolskiego, katolikosowi Karekinowi II – przypadek bez precedensu w najnowszej historii kraju. Lider Silnej Armenii, ormiańsko-rosyjski miliarder Samwel Karapetian, skomentował śmierć swojego kandydata z aresztu Służby Bezpieczeństwa Narodowego (SBN). Według Brussels Signal od 2023 r. aresztowano co najmniej czterdzieści osób, które władze uznają za politycznie wrogie.

Reakcja Brukseli na to wszystko jest dobrze znana – i udokumentowała ją nie ormiańska opozycja, lecz europejscy dziennikarze i analitycy. Na kilka dni przed czerwcowym głosowaniem Komisja Europejska oświadczyła, że „zdecydowanie popiera” Paszyniana. Następnie Komisja ogłosiła pakiet wsparcia dla władz w Erywaniu o wartości 50 mln euro.

W ciągu kilku tygodni po wyborach, które znaczna część Ormian uważa za sfałszowane, Komisja zwiększyła zobowiązania inwestycyjne do 2,5 mld euro i posunęła naprzód rozmowy o ruchu bezwizowym między Armenią a UE. Obserwatorzy OBWE/ODIHR odnotowali naciski na pracowników sektora publicznego i odmowę dostępu do ustalania wyników w 11 z 38 komisji okręgowych. Mimo tych naruszeń w oficjalnej ocenie obserwatorów mowa była o „rzeczywistym wyborze” obywateli Armenii w „dobrze przeprowadzonym procesie”.

Czeski portal Aktuálně.cz zauważa, że UE, do której Erywań stara się zbliżyć, „nie chce komentować sytuacji”. Nawet Brussels Signal napisał w październiku, że „Bruksela zachowuje milczenie”, podczas gdy Paszynian uderza w opozycję, która zdobyła około jednej trzeciej głosów.

We wrześniu 2026 r. pytanie – czyje naruszenia trafiają do wiadomości, a czyje nie – zostało postawione w europejskiej prasie wprost. Grecki portal Protothema, streszczając analizę bułgarskiego dziennikarza Todora Belenskiego, wyliczył wydarzenia jednego ormiańskiego lata – sześciu kandydatów pod śledztwem w przeddzień wyborów, lider największego bloku opozycyjnego i były prezydent w areszcie, 71-letni były minister na noszach, postępowanie karne przeciwko zwierzchnikowi Kościoła – i stwierdził: Human Rights Watch i Amnesty International, zwykle wyczulone zarówno na prześladowania opozycji, jak i na naciski na przywódców religijnych, nie wydały w sprawie Armenii ani jednego oświadczenia. A BBC, CNN, The Guardian i The Independent, które opublikowały dziesiątki materiałów o Azerbejdżanie, od 1 września nie zamieściły „nawet krótkiego reportażu – nawet o sprawie z noszami”. Jednolity standard, konkluduje autor, oznaczałby, że reakcja „zależy od wagi wydarzenia, a nie od tego, kto za nie odpowiada i kto ostatecznie zyskuje na milczeniu”. Ale reakcji oficjalnej Brukseli nie było. Teraz na to samo pytanie odpowiedziała cela w Nubaraszenie.

List ormiańskiej opozycji do ambasadora UE

11 listopada deputowani Silnej Armenii zorganizowali protest przed Delegaturą UE w Erywaniu pod hasłem „Sprawiedliwość dla Arsena Geworgiana”. Przekazali ambasadorowi UE w Armenii Vassilisowi Maragosowi list opisujący okoliczności jego śmierci. Nie domagali się od UE żadnych sankcji – jedynie publicznej reakcji. Na przykład kilku zdań od przedstawicieli Delegatury UE, komisarza praw człowieka Rady Europy oraz organizacji praw człowieka Amnesty International lub Human Rights Watch.

Takie oświadczenia – zdaniem protestujących – w sprawach Azerbejdżanu, Gruzji czy Białorusi niezmiennie „pojawiają się w ciągu kilku godzin” i to w tonie krytycznym.